Του Δημήτρη Κατσαρόυ*
Η πρώτη εικόνα της σχέσης των Ελλήνων με τη γη προέρχεται από τον Ησίοδο. Στο επικό ποίημά του «Έργα και Ημέραι», όντας καλλιεργητής ο ίδιος, περιγράφει γεωργικές εργασίες και παρέχει καλλιεργητικές οδηγίες. Ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά», επικαλούμενος τον Ησίοδο, αναδεικνύει την αξία της γης («τὸ δὲ πλεῖστον γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τῆς γῆς ζῇ καὶ τῶν ἡμέρων καρπῶν») και την αυτάρκεια («ἡδ᾿ αὐτάρκεια καὶ τέλος καὶ βέλτιστον»).
Παρά την αρχέγονη ενασχόληση των Ελλήνων με το εμπόριο και τη θάλασσα, δεν αμφισβητείται ότι η Ελλάδα ήταν πάντα μια αγροτική χώρα. Στις δύσκολες περιόδους της, στηριζόταν στη γεωργία και κτηνοτροφία. Πριν το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν μια φτωχή χώρα και προσπαθούσε να ανακάμψει από την πτώχευση του 1932. Ωστόσο ανταποκρίθηκε στις δαπάνες προπαρασκευής του πολέμου του 1940, βασιζόμενη στην αγροτική της παραγωγή και στις εξαγωγές των προϊόντων της.
Ήδη πιο πριν, στις αρχές του 20ου αιώνα και στην περίοδο του μεσοπολέμου έλαβαν χώρα τα γνωστά ιστορικά γεγονότα που επέβαλαν την αποκατάσταση ακτημόνων, καθώς και των Ελλήνων προσφύγων από την Ανατολική Ρωμυλία και τη Μικρά Ασία.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, όπως και στο τέλος της αιματοβαμμένης δεκαετίας του 1940, όταν νομοθετήθηκε ο αγροτικός κώδικας, εκδηλώθηκε η κοινωνική διάσταση της αγροτικής νομοθεσίας. Εξαιτίας του ιδιαίτερου χαρακτήρα της γεωργικής γης, η οποία απέβλεπε στην ωφέλεια του ιδιοκτήτη αλλά και του κοινωνικού συνόλου.
Δηλαδή για επιτακτικούς λόγους δημοσίου συμφέροντος, όπως η επαρκής κάλυψη των διατροφικών αναγκών του λαού μας και η ανάταξη της εθνικής οικονομίας.
Προκειμένου να μην καταστρατηγείται ο κοινωνικός χαρακτήρας του κληροτεμαχίου, θεσπίστηκαν απαγορευτικές διατάξεις μεταβίβασης και κατάτμησής του, ενώ ο κληρούχος έπρεπε να διαμένει στο χωριό, όπου και το κτήμα.
Παράλληλα η γεωργία προωθήθηκε με εφαρμογή συγκεκριμένων πολιτικών και μέτρων.
Με ποικιλόμορφα τεχνικά έργα της Μηχανικής Καλλιέργειας για τη βελτίωση της απόδοσης του εδάφους. Με εκπαιδευτική υποστήριξη αρχικά με τις γεωργικές σχολές και από το μεσοπόλεμο με την ίδρυση γεωπονικών και κτηνιατρικών σχολών, καθώς και σχολών τεχνολόγων γεωπόνων του Κ.Α.ΤΕ.Ε. Με επίβλεψη και συμβουλή των γεωπόνων της Διεύθυνσης Γεωργίας της Νομαρχίας. Με αναδασμούς για τη δημιουργία μεγαλύτερων ενιαίων αγροτεμαχίων, με σκοπό την ευχερέστερη καλλιέργεια και τη μείωση του κόστους. Ασφαλώς με την εργατικότητα και το φιλότιμο του Έλληνα γεωργού. Παρά τις εγγενείς παθογένειες και κυρίως την ανασφάλεια των τιμών των προϊόντων και της διαφοράς με τις τελικές πώλησης.
Έτσι, στο τέλος της δεκαετίας του 1970, η γεωργία και τα παράγωγά της αποτελούσαν τον κορμό των ελληνικών εξαγωγών.
Ήδη από το 1975 η χώρα μας είχε ζητήσει την πλήρη ένταξη στην ΕΟΚ, που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 1981 ως δέκατο μέλος μάλιστα. Το γεγονός αυτό συνηγορεί ότι η συμμετοχή των αγροτών στο εθνικό εισόδημα, ήταν ήδη σημαντική στις αρχές της δεκαετίας του 1980.
Ακολούθως, η κοινοτική πολιτική υποστήριξης των τιμών με τις επιδοτήσεις βοήθησε στην προμήθεια εξοπλισμού και στη δημιουργία υποδομών στον ευρύτερο αγροτικό τομέα. Στο πρώτο στάδιο υπήρξε και διεύρυνση της αγροτικής παραγωγικής βάσης.
Χωρίς αμφιβολία, ανέβηκε το επίπεδο ζωής στην ύπαιθρο και όχι μόνον. Ουδείς μπορεί να αμφισβητήσει αυτά που βλέπουμε με τα μάτια μας και σήμερα και χθες.
Είχαμε μια ζωντανή ύπαιθρο με μόνιμους κατοίκους, με νέους γεωργούς και κτηνοτρόφους, με σχολεία που λειτουργούσαν σε αξιοβίωτα χωριά και κωμοπόλεις.
Στη θέση όλων αυτών κυριαρχούν πλέον οι απόκοσμες εικόνες. Η ερημοποίηση κατά το μάλλον ή ήττον είναι γεγονός. Μια δαπανηρή γραφειοκρατία νέων ΟΤΑ στη θέση των παραδοσιακών κοινοτήτων, δεν άλλαξε το δυστοπικό αυτό φαινόμενο, που επιδρά αρνητικά και στο δημογραφικό. Οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι μεταθέτουν συνήθως τις ευθύνες στους προηγούμενους. Το γνωστό μπαλάκι των ευθυνών.
Όμως, τα φωτοβολταϊκά πάρκα που κατέλαβαν καλλιεργήσιμες εκτάσεις, δεν έγιναν μόνα τους. Η μείωση του κόστους καλλιέργειας είναι πρόβλημα που δεν εννοεί να βρει τη λύση του, διότι εξαρτάται από την ενέργεια. Και η κυβέρνηση αυτή παρέδωσε τη χώρα στο έλεος των ολιγοπωλίων της ενέργειας.
Η εξαφάνιση των δημοσίων υπηρεσιών από άλλοτε ζωντανές κωμοπόλεις, δεν έγινε ούτε μόνη της, ούτε σήμερα βέβαια. Η απόπειρα ολικής κατάργησης των ΕΛΤΑ, είναι, απλώς, το πρόσφατο επεισόδιο. Οι επιδοτήσεις των προϊόντων αντί να συνδεθούν δίκαια μόνον με τον καλλιεργητή, έγιναν εργαλείο εκμαυλισμού στα χέρια του ανυπόληπτου εγχώριου παλαιοκομματισμού.
Συμφωνούμε, νομίζω, ότι η προσωπική ευημερία πρέπει να είναι συνάρτηση της παραγωγικής διαδικασίας. Και όχι μέσον τεράστιου παράνομου πλουτισμού μη καλλιεργητών, παρακεντέδων του κυβερνητικού μηχανισμού.
Ούτε βέβαια, το χειρότερο. Όπλο επιβολής πολιτικής κυριαρχίας με την εξαγορά συνειδήσεων, όπως καταδεικνύει η «γαλάζια Κρήτη».
Τυχόν εξακολούθηση αυτών των συμπτωμάτων πολιτικής νοσηρότητας, πέραν των άλλων, «πριμοδοτεί» κάθε αντιπαραγωγική συμπεριφορά. Δημιουργεί ευλόγως αντικίνητρο προόδου στους νέους δυνητικούς καλλιεργητές. Και στους κτηνοτρόφους που αφέθηκαν ανυπεράσπιστοι στον όλεθρο της ευλογιάς. Ενώ βλάπτει τις εξαγωγικές επιχειρήσεις ελληνικών αγροτικών προϊόντων, διευκολύνει την εισαγωγή ξένων και τροφοδοτεί την ακρίβεια, ιδίως στα προϊόντα διατροφής.
Αυτό το νοιώθει ο μέσος πολίτης, γι αυτό η συμπαράσταση και όχι απλώς ανοχή στην παρατεταμένη αγροτική διαμαρτυρία. Η οποία φανέρωσε τα αδιέξοδα και την οριακή κατάσταση του αγροτικού τομέα, αλλά ανέδειξε και το μείζον πολιτικό αίτημα.
Ο κύκλος αυτός της καταστροφής της χώρας πρέπει να κλείσει γρήγορα. Να αναδημιουργηθεί συνολικά ο αγροτικός χώρος. Με κεντρική πολιτική αρχή τον διαχρονικό εθνικό και κοινωνικό ρόλο του.
*Πρώην πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Λάρισας
Η αποκέντρωση,ήταν μια έκφραση της δεκαετίας του 80 και αναφερόταν πολύ συχνά,κυρίως στους σοσιαλιστικους κύκλους της πολιτικής.Η αστικοκοποιηση στην Ελλάδα ξεκινάει την δεκαετία του 50 με 60 και κορυφώνεται στην δεκαετία τού 80.Η περιφέρεια ήταν ήδη αποξενωμενη από τις συνθήκες ζωής της πρωτεύουσας.Ο φωτισμός στους δρόμους ήταν ελλιπής και οι χωματόδρομοι εκτός της κεντρικής οδικής αρτηρίας ήταν στρωμένοι με χαλίκι,άμμο και οτιδήποτε σκαρφίζονταν οι κάτοικοι για να μπαλωσουν τις λακκούβες και να μοιάζει σαν δρόμος.Η Αθήνα είχε δημόσια ουρητηρια, αλλά τα χωριά και οι κωμοπόλεις δεν είχαν καθαρό πόσιμο νερό.Οι αλλαγες στον τρόπο διαχείρισης των πόλεων που ήρθαν μέσω του Καλλικράτη και άλλων σχεδίων για να περιθωριοποιησουν ακόμα περισσότερο την αυτονομία των δήμων και των χωριών,καθώς και η κατάργηση των τοπικών συμβουλίων,που αλλοτε λειτουργουσαν ως αυτοδιοίκηση,γιγαντωσαν ακόμα περισσότερο την χαώδη κατάσταση που υπάρχει μεταξύ πρωτεύουσας και περιφέρειας.Ελλαδα δεν είναι μόνο η Αθήνα, λέγανε κάποτε,αλλά μάλλον έκαναν λάθος διάγνωση..Ο προαστιακός σιδηροδρόμος,το 2005 περίπου,ξεκίνησε με το όραμα να φτάσει μέχρι την Πάτρα και ύστερα από 4 5 χρόνια νομίζω έφτασε μέχρι την Κόρινθο με τα χίλια ζόρια και η γραμμή εως τοΚιάτο δεν είχε φτιαχτεί καν,με τον τελικό στόχο της Πάτρας να πραγματοποιείται μόλις προ 2 ετών.20 χρόνια για να φτάσει το έργο στις αρχικές του βλέψεις,δεν είναι και λίγο για ένα κράτος που προτιμά να αναθέτει σε ξένες εταιρίες την διεκπεραίωση των πιο σημαντικών του έργων με ανθρωπιστικό χαρακτήρα.Το μετρό, ακόμα το παλεύουν και ίσως σε κάποια χρόνια ξανασκεφτουν τον προαστιακό να φτάσει τα επίπεδα του παλιού σιδηροδρομικου σταθμού.Οταν μια περιοχή της Αθήνας ή ένα χωριό ανήκει σε έναν μεγαλύτερο Δήμο ή μια μεγαλύτερη πόλη,τι δύναμη μπορεί να έχει αυτή η περιοχή,όταν είναι άλλες τρεις μέσα σε αυτή την δημοτική αρχή..3 κοινότητες σε έναν Δήμο ή μια μεγάλη πόλη λόγω πληθυσμού για να διευκολύνεται η κρατική αρχή.Δεν έχουν όλες οι περιοχές τα ίδια προβλήματα και με την κατάργηση της τοπικης αυτοδιοίκησης το όνειρο της περιφέρειας μένει απλά ως παλιά ανάμνηση υπό σοσιαλιζουσα ρητορική..Οι άνεμογεννήτριες είναι φούσκα που ξεφουσκώνει..Οι πράσινες επιδοτήσεις πλέον στην ευρωπαϊκή ένωση δίνονται στις βρώμικες χώρες ,ενώ η Ελλάδα με τη βιασύνη που την έπιασε για να αρμέγει τα κονδύλια της πράσινης μετάβασης,έφτασε στα επίπεδα μιας από τις πιο καθαρές πόλεις της ένωσης και οι επιδοτήσεις σταμάτησαν να παίρνουν πράσινο φως όπως πριν.Μικρής σημασίας βέβαια,γιατί η περιφέρεια ήταν καταδικασμενη..το μεγαλύτερο πρόβλημα της είναι η κατάργηση της τοπικής αυτοδιοίκησης και η αποξένωση των πολιτών από τα κοινά της περιοχής.Οι ανεμογενητριες και τα φωτοβολταϊκά,θα μπορούσαν να είχαν διαφορετικό χαρακτήρα αν η εγκατάσταση αφορούσε μόνο την περιοχή έτσι ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να απολαμβανουν φτηνή ενέργεια άμεσα χωρίς να παρεμβαίνει η πετρελαϊκή εταιρία για παράδειγμα ,όπως λειτουργεί με το σύστημα της αφαλάτωσης στις περιοχές που υπάρχει,όπου τις διαχειρίζεται η περιοχή.Η τοπικιστικη χρήση των φωτοβολταϊκων θα έδινε αυτάρκεια στην περιοχή,ενώ τώρα οι μόνοι που απολαμβάνουν τα οφέλη της πράσινης οικονομίας είναι οι εταιρίες και τα διυλιστήρια που την εκμεταλλεύονται.Αν κάθε περιοχή στην περιφέρεια τοποθετούσε τα δικά της φωτοβολταϊκά για εναλλακτική χρήση, τα επίπεδα εγκαταστάσεων θα ήταν πολύ μικρότερα και οι τεράστιες εκτάσεις πού καταστρεφονται στα βουνά για να παραχθεί μεγάλη ποσότητα ενέργειας θα ήταν σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα.Αν και αυτές οι σκέψεις είναι ουτοπικές εδώ στην Ελλάδα,στην Αμερική καί σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης οι κάτοικοι δραστηριοποιηθηκαν για να εξασφαλίσουν φωτοβολταϊκά που θα τούς προσφέρει χαμηλότερο ρεύμα.Η Γερμανία και η Δανία,έχει τετοιου είδους περιοχές και σε ένα κράτος που δεν το απασχολεί η πραγματική συνεισφορά στό κοινωνικό σύνολο η μόνη λύση για να αλλάξει η λογική είναι αν οι κάτοικοι της περιοχής αποφασίσουν να ασχοληθουν με τα κοινά της δικής τους τοποθεσίας,πέρα από τα ελληνοτουρκικα,την Βενεζουέλα ή την Παλαιστίνη,τα οποία ανεξάρτητα της παγκόσμιας ανησυχίας,δεν παύουν να είναι χιλιόμετρα μακριά από την καθημερινότητα των πολιτών που δεν βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση..Σωτήρες,η πολιτική κουλτούρα δεν έχει παρουσιάσει ποτέ σε όλη την ιστορία τής και στην σημερινή εποχή είναι λιγάκι απίθανο να σε πάρει ένας πολιτικός από το χέρι και να σού πει τι θα κάνεις.Παρεμπιπτόντως,στην περιφέρεια,οι κάτοικοι ψωνίζουν από τους αγρότες της περιοχής τους σε εναν βαθμό και μπορούν να αγοράσουν τροφές κατευθείαν από το χωράφι σε αντίθεση με τον κάτοικο τών πόλεων.Το ίδιο συμβαίνει και στα νησιά λόγω απομόνωσης.Το μόνο καλό με την περιφέρεια,είναι η ποιότητα στην τροφή τής και η επαφή με τη φύση,αλλά δυστυχώς,δεν φτάνει μόνο αυτό.Η περιφέρεια,πρέπει να ξαναπάρει τον έλεγχο στα χέρια τής,όσο αντιδραστικό και αν ακούγεται και η κάθε περιοχή να διαθέτει τα κονδύλια στα σημεία που πονάει και όχι σε πρόχειρες κατασκευές για την ανάπλαση της πλατείας του χωριού,επειδή η πρωτεύουσα αποφάσισε να αλλάξει τις πλατείες και από φυσικές να της κάνει τσιμεντοποιημενες για να ταιριάζει στο αστικό λουκ.Αν σταματήσουν στο μέλλον να υπάρχουν λαϊκές αγορές και τα τρόφιμα από την mercosur πάρουν ένα καλό μερίδιο στην αγορά μέσω κατανάλωσης,θα είναι πολύ μικρής σημασίας η έννοια της περιφέρειας ως αυτή που τροφοδοτεί τους κατοίκους των πόλεων και αγροτικές περιοχές της Πελοποννήσου και της Κρήτης θα πάψουν να παράγουν όπως είχαμε συνηθίσει λόγω αδυναμίας των αγροτών να αναπτυχθούν σε ευρύτερη κλίμακα.Θα παράγουν μόνο για τη περιοχή τούς σταδιακα.Μακαρι να αντέξουν δέκα χρόνια ακόμα,γιατί νέες γενιές αγροτών δεν θα υπάρχουν και ο οργανισμός μού έχει συνηθίσει να τρέφεται κατευθείαν από το χωράφι και την θάλασσα,παρά από το ράφι και την κατάψυξη…Μονο αν οι κάτοικοι της χώρας αποφασίσουν να συνεργάζονται αμεσα με τον μικροπαραγωγο μπορεί να αποφευχθεί η τελική καταστροφή τους,με σκοπό να παραγκωνιστουν τα σούπερ μάρκετ,αλλα αυτό ατην πρωτεύουσα θα ηταν πολυ δύσκολο να γίνει.Αν αναπτυχθούν νεα σουπερμάρκετ με συνεργασία των τοπικών παραγωγών στις περιφέρειες,θα μπορούσαν να παρατείνουν τον χρόνο διαβίωσης τους,αλλα η συνεργασία μεταξύ επιχειρηματιων με καταστήματα και τοπικούς παραγωγούς θα ήταν λίγο δύσκολο να συμβεί καθολικά σε όλες τις περιοχές.Οι μόνοι που απολαμβάνουν αυτή την λογική,είναι τα νησιά και τα ορεινά χωριά της χώρας..Κατα τον Χαλίλ Γκιμπράν..”να λυπάστε το έθνος που φοράει ρούχα που δεν ύφανε, τρώει ψωμί που δεν θέρισε, και πίνει κρασί που δεν ρέει από δικά του πατητήρια”.Δεν φτάσαμε ακόμα σε αυτά τα επίπεδα,αλλά πλησιάζουμε κατά όπως φαίνεται..