Από τον τόρνο και τη φρέζα στα reports

Του Αλκιβιάδη Κεφαλά*

Οι αναλύσεις του πολέμου στη Μέση Ανατολή στερούνται τοποθετήσεων σχετικών με το υψηλό τεχνολογικό επίπεδο του Ιράν. Κανένας δεν διερωτάται πώς μια χώρα με περιορισμένη πρόσβαση στη δυτική τεχνολογία κατάφερε να αναπτύξει πυραυλική και πυρηνική τεχνολογία, καθώς και προηγμένα ηλεκτρονικά συστήματα σκόπευσης. 

Η εύκολη απάντηση είναι ότι πρόκειται για στρατιωτικό θέμα. Όμως, όπως στην περίπτωση του Ισραήλ και της Τουρκίας, ουδείς αντιλαμβάνεται ότι η βαθύτερη εξήγηση άπτεται της συνειδητής ανάγκης εθνικής επιβίωσης σε έναν πολύπλοκο κόσμο. Μετά τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ στη δεκαετία του 1980 και τον βομβαρδισμό των ιρανικών πόλεων με σοβιετικούς πυραύλους Scud-Β η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα υπαρξιακό πρόβλημα. Μία χώρα χωρίς αεροπορία και ναυτικό και χωρίς πυραυλικά μέσα ακριβείας δεν μπορεί να επιβιώσει στη Μέση Ανατολή. Οι διεθνείς κυρώσεις και οι περιορισμοί πρόσβασης στην τεχνολογία ήταν ένα δομικό πρόβλημα. Οι μουλάδες, παρά τον θρησκευτικό φανατισμό και το απεχθές καθεστώς που έφτιαξαν, άρχισαν να συγκροτούν μικρές ομάδες φυσικών και μηχανικών μέσα από τα πανεπιστήμια. Ο στόχος αρχικά ήταν η κατανόηση της τεχνολογίας μέσω της «αντίστροφης μηχανικής». Αποσυναρμολόγηση, ανάλυση συστημάτων καθοδήγησης, διερεύνηση υλικών και καυσίμων, εμπέδωση συστημάτων αυτομάτου ελέγχου ήδη γνωστά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το κυριότερο, όμως, ήταν η αντιγραφή των δομών της τεχνολογικής ισχύος της Δύσης που ήταν η παλιά εργαστηριακή επιστημονική κουλτούρα, τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του 1980. Όταν δεν μπορείς να αγοράσεις ένα σύστημα, τότε πρέπει πρώτα να το καταλάβεις και όταν το καταλάβεις, μπορείς να το φτιάξεις. 

Αυτές ήταν οι γενιές των Ευρωπαίων επιστημόνων που έμαθαν την επιστήμη με το κολλητήρι, τον τόρνο και τη φρέζα. Στα εργαστήρια της εποχής τα όργανα δεν τα αγόραζαν, τα κατασκεύαζαν. Έφτιαχναν οι ίδιοι τα Radar και τα laser, τα ηλεκτρονικά με το πολύμετρο, τον παλμογράφο και το κολλητήρι, έγραφαν τον κώδικα σε γλώσσα μηχανής και στήνανε πειράματα από το μηδέν. Δεν υπήρχαν έτοιμα modules, ούτε εμπορικές λύσεις. Η επιστήμη και η τεχνολογία γίνονταν με το χέρι και το μυαλό. Το Ιράν κατάλαβε ότι αυτή η δομή είναι η λύση. Από εκεί έπρεπε να αρχίσει και από εκεί άρχισε. 

Αντιθέτως, στην Ευρώπη από τη δεκαετία του 1990 και μετά η κατάσταση άλλαξε. Με τα μεγάλα ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα, όπου το χρήμα έρρεε άφθονο και τρωγόταν εύκολα, η νοοτροπία άλλαξε. Η έρευνα οργανώθηκε σε πακέτα εργασίας, παραδοτέα, ατελείωτες συναντήσεις με μηδενικά αποτελέσματα. Ο επιστημονικός υπεύθυνος έγινε διαχειριστής έργου και manager στο γραφείο. Η γραφειοκρατία κατέλαβε το 90% της προσπάθειας με άχρηστα τεχνολογικά έργα. Γραφεία μεσαζόντων αναλαμβάνουν να προωθήσουν τις επιστημονικές προτάσεις, αφού το ποσοστό επιτυχίας δεν ξεπερνά το 1%, ενώ οι βιομηχανικοί εταίροι συμμετέχουν στα ερευνητικά προγράμματα για τη χρηματοδότηση και όχι για την παραγωγή προϊόντων. Η σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι αποκαλυπτική. Εκεί στην τεχνολογική έρευνα δεν υπάρχει γραφειοκρατία. Το οικοσύστημα πανεπιστημίων, εταιριών και επενδυτών επιτρέπει σε μια ιδέα να εξελιχθεί σε τεχνολογία μεγάλης κλίμακας. 

Η Ευρώπη με την «πράσινη τροχοπέδη», τους κανονισμούς, την ενεργειακή τρέλα και τη βαριά φορολογία δεν είναι σε θέση να φτιάξει νέα προϊόντα και συνεπώς τα εργοστάσιά της κλείνουν. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η περίπτωση της Κίνας. Η χώρα αυτή επενδύει συστηματικά στην τεχνολογία με μακροχρόνιο σχεδιασμό και στόχο την τεχνολογική αυτάρκεια. Τα μεγέθη των εργαστηρίων, των υποδομών και των προγραμμάτων είναι αδιανόητα για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Η έμφαση δεν δίνεται στις χιλιάδες των σελίδων των άχρηστων αναφορών, αλλά στην παραγωγή, στην εφαρμογή και την κλίμακα. Έτσι, λοιπόν, η Ευρώπη παραπαίει στην επιστήμη και την τεχνολογία, ενώ κινδυνεύει να χάσει την ικανότητα να μετατρέπει τη γνώση σε τεχνολογική δύναμη. Όταν η έρευνα περιορίζεται σε reports και όχι σε ανάπτυξη μηχανών, όταν η γραφειοκρατία υπερισχύει της δημιουργικότητας, όταν οι γραφειοκράτες αποφασίζουν για την επιστημονική έρευνα, όταν η χρηματοδότηση δεν συνοδεύεται από πραγματική βιομηχανική ανάπτυξη, τότε δεν υπάρχει πρόοδος. 

Η Ευρώπη κατέστρεψε την ισορροπία ανάμεσα στην οργάνωση και την ελευθερία, ανάμεσα στο πρόγραμμα και το πείραμα, ανάμεσα στην τεχνολογική δημοσίευση και την κατασκευή. Οι μεγάλες τεχνολογικές πρόοδοι γεννιούνται όταν οι επιστήμονες είναι ελεύθεροι να δημιουργήσουν. Χωρίς την ικανότητα να κατασκευάζει, όχι μόνο να περιγράφει, η Ευρώπη κινδυνεύει να παραμείνει μια ήπειρος περιορισμένης τεχνολογικής ισχύος για χάρτινα καλαμάκια του φραπέ και καπάκια μπουκαλιών νερού. 

*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών