Ομιλούμε ελληνικά

Του Μανώλη Κοττάκη

Σήμερα εορτάζεται σε ολόκληρο τον κόσμο η ημέρα της ελληνικής γλώσσας, έπειτα από απόφαση που έλαβε η UNESCO με πρωτοβουλία του πρέσβη μας στο Παρίσι Γιώργου Κουμουτσάκου. Σε συνέχεια παλαιότερης πρωτοβουλίας που είχε αναλάβει ως πρόεδρος της κοινοβουλευτικής επιτροπής Απόδημου Ελληνισμού ο πρώην βουλευτής της Ν.Δ. Σάββας Αναστασιάδης.

Πρέπει να θέσουμε όμως ένα ερώτημα στον εαυτό μας: Πόσο εορτάζουμε στο εσωτερικό της χώρας μας την ελληνική γλώσσα; Πόσο υπερήφανοι είμαστε γι’ αυτήν; Πόσο την τιμούμε κάθε μέρα; Την τιμούμε;

Πριν από μερικές εβδομάδες παρακολούθησα τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Κυριάκο Μητσοτάκη να υποδέχεται στο Μέγαρο Μαξίμου την υπουργό Άμυνας της Γαλλίας. Και σε ένδειξη αβροφροσύνης, για να μην πω και σε μία δημόσια επίδειξη της άρτιας γνώσης της γαλλικής γλώσσας, όπως τη διδάχθηκε ως ο νεότερος πολιτικός εξόριστος στο Παρίσι, υποδέχτηκε τη Γαλλίδα αξιωματούχο μιλώντας στη γλώσσα της. Μιλούσε γαλλικά για πέντε ολόκληρα λεπτά.

Η σκηνή αυτή μου έφερε στον νου μία άλλη. Συνέβη όταν επισκέφτηκε την Ελλάδα προ καιρού η πρώην καγκελάριος Μέρκελ για να παρουσιάσει το βιβλίο της. Ήμουν στο ακροατήριο του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, όταν στο ξεκίνημα της εκδήλωσης ο Αλέξης Παπαχελάς, αξιοποιώντας ένα προσωρινό τεχνικό πρόβλημα με τα μικρόφωνα, απευθύνθηκε με χιούμορ στη Γερμανίδα πολιτικό για να της πει στα αγγλικά ότι αυτός ο οποίος τα χάλασε είναι… ο Γιάνης Βαρουφάκης. Η καγκελάριος δεν του απάντησε και ο Παπαχελάς επανέλαβε δεύτερη και τρίτη φορά το αστείο, για να λάβει αυτή τη φορά μία χαριτωμένη απάντηση από την κυρία Μέρκελ. Όχι στα αγγλικά αλλά στη γλώσσα της, στα γερμανικά.

Το ίδιο ακριβώς κάνουν καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου ο Πούτιν και ο Ζελένσκι. Μιλούν κατά τεκμήριο στη γλώσσα τους όταν απευθύνονται σε διεθνές ακροατήριο. Ενώ ξέρουν αγγλικά, ο Ρώσος ηγέτης και άπταιστα γερμανικά. Το ίδιο κάνει και ο Ερντογάν, δημοσίως πάντα στην τουρκική, παρά το γεγονός ότι υποκρίνεται πως δεν γνωρίζει αγγλικά.

Ιστορικά το πρωτόκολλο παραβιάζεται όταν ένας ξένος ηγέτης επισκέπτεται μία άλλη χώρα και σε ένδειξη αβροφροσύνης χρησιμοποιεί λέξεις από τη γλώσσα της. Όπως έκανε ο Ζισκάρ Ντ’ Εστέν, όταν μας επισκέφτηκε για την ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ. Στην Αθήνα μίλησε στα ελληνικά. Βαθύς μελετητής της ελληνικής φιλοσοφικής σκέψης ων. Όπως έκανε ο πρόεδρος Ομπάμα, όταν μας επισκέφτηκε στας δυσμάς της θητείας του το 2016. Στην Αθήνα μίλησε στα ελληνικά και χρησιμοποίησε τη λέξη φιλότιμο. Όπως έκανε και ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Μπόρις Τζόνσον, συχνός επισκέπτης της περιοχής Χόρτο στη Μαγνησία, ο οποίος όχι μόνο απήγγειλε δημοσίως «Οδύσσεια», αλλά βάφτισε και ένα από τα παιδιά του με ελληνικό όνομα! Όπως έκανε ακόμα και ο Όλι Ρεν στη δυσκολότερη στιγμή μας, όταν μίλησε στην Αθήνα στα ελληνικά: «Καλό κουράγιο». Όπως έκανε παλαιότερα και ο πρόεδρος Σαρκοζί σε ομιλία του μέσα στο ελληνικό Κοινοβούλιο. Είναι η μοναδική ανεκτή παραβίαση για κάποιον που σέβεται το έθνος του και τη γλώσσα του. Όπως έκανε, τέλος, προχθές και ο Κινέζος πρέσβης στην Αθήνα, ο οποίος τάχθηκε υπέρ της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών και συνέπεσε σε αυτή του την πρόταση με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα.

Παρατηρούμε κάτι λοιπόν: Σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές ηγεσίες μπροστά στις κάμερες επενδύουν στη γλώσσα τους και δεν την απεμπολούν για να φανούν ευχάριστες στα ακροατήριά τους ή στους συνομιλητές τους. Στην περίπτωσή μας ο πρωθυπουργός, ο οποίος γνωρίζει άριστα και την αγγλική και τη γαλλική, δεν διστάζει, είτε δίνει συνεντεύξεις μέσα από το γραφείο του, όπως πρόσφατα στο «Foreign Policy», είτε μιλά σε διεθνή συνέδρια στους Δελφούς ή με ξένους ηγέτες μπροστά στις κάμερες, να απεμπολεί ένα πάρα πολύ ακριβό προνόμιο.

Ότι εκπροσωπεί μια χώρα που διαθέτει γλώσσα η οποία έλκει την καταγωγή της χιλιάδες χρόνια πίσω και φτάνει μέχρι τον Όμηρο. Και ομιλείται στις βασικές της έννοιες ανόθευτη και χωρίς αλλαγές για αιώνες. Μια γλώσσα, χιλιάδες έννοιες της οποίας, έχουν ριζώσει μέσα στο αγγλικό και το γαλλικό λεξιλόγιο. Μια γλώσσα που έχει βγει πολύ πέρα από τα σύνορά της, γλώσσα στην οποία αποδίδονται με λέξεις οι βασικές επιστήμες, γλώσσα στην οποία κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο τον καιρό του Ιησού.

Ο γλωσσικός εθνικισμός, πέραν του εθνικισμού των ηγετών, είναι πάρα πολύ γνωστός. Αν πας στη Γαλλία και επιχειρήσεις να μιλήσεις αγγλικά, ξέρεις ότι δεν θα σου δώσουν σημασία και ότι δεν έχεις τύχη. Γιατί το κάνουν; Γιατί η υπερηφάνεια για τη γλώσσα κρύβει την υπερηφάνεια για τον πολιτισμό τους.

Στην πραγματικότητα το να χρησιμοποιούν οι ηγεσίες μας ξένες γλώσσες μπροστά σε άλλους ηγέτες, ιδιαίτερα της Δύσης, είναι ένα κατάλοιπο της αποικιοκρατίας και των αντιλήψεων που έχουν για τον ρόλο της πατρίδας μας. Ότι πάση θυσία θα πρέπει να είμαστε αρεστοί και ευχάριστοι σε αυτούς οι οποίοι λαμβάνουν τις αποφάσεις. Αυτό προφανώς και δεν είναι εορτασμός της ελληνικής γλώσσας.

Όπως δεν είναι και εορτασμός αυτό το οποίο συμβαίνει στα σχολεία μας, στα πανεπιστήμιά μας και στα μέσα ενημέρωσής μας. Έχουμε καταλήξει να μιλάει ο ελληνικός λαός και να συνεννοείται με 500 έως 600 το πολύ ελληνικές λέξεις. Αλλά αν συρρικνώνεις και φτωχαίνεις το λεξιλόγιο, συρρικνώνεις και φτωχαίνεις το εύρος της σκέψης. Μικραίνεις τα όνειρα και κονταίνεις τα συναισθήματα! Πώς να έχουμε όραμα και τι να φανταστούμε με τόσο φτωχό λεξιλόγιο;

Έχουμε καταλήξει επίσης να μιλάμε ελληνικά που τα μεταφράζουμε από τα αγγλικά. Ακούς πολλές φορές το κακόηχο «δεν έχει να κάνει», που είναι τυπική μετάφραση αντίστοιχης αγγλικής έκφρασης (it is nothing to do) και δεν αντιλαμβανόμαστε ότι ουσιαστικά μιλάμε αγγλικά σε ελληνική μετάφραση. Αν γυρίσεις το κεφάλι σου και κοιτάξεις τις επιγραφές των καταστημάτων ανεβαίνοντας την Κηφισίας προς τα βόρεια προάστια ή κατεβαίνοντας τη Συγγρού προς τα νότια, θα διαπιστώσεις ότι οκτώ στις δέκα επιγραφές καταστημάτων, επιχειρήσεων, γραφείων είναι στα αγγλικά. Ακούω πως μέχρι και η Αθηναϊκή Λέσχη μετονομάζεται σε… Athens Club… Σε αντίθεση με την Κύπρο μας, όπου το ποσοστό των επιγραφών είναι ακριβώς το αντίθετο: οκτώ στις 10 είναι ελληνικές.

Και το χειρότερο της ημιμάθειάς μας: είτε από αρχαία κείμενα της ελληνικής γραμματείας είτε από το Ευαγγέλιο μας έχουν μείνει ως ευγενές κατάλοιπο στην καθομιλουμένη ακόμα και λαϊκών ανθρώπων πολύ όμορφες φράσεις, τις οποίες χρησιμοποιούν αρκετές φορές γνωρίζοντας τι σημαίνουν μέσες άκρες, αλλά ποτέ ακριβώς (π.χ., αβρόχοις ποσί, θαμώνες, αγρόν ηγόρασεν). Η γλώσσα μας είναι γεμάτη από φράσεις από το Ευαγγέλιο και από τα αρχαία ελληνικά κείμενα χωρίς να το καταλαβαίνουμε, αλλά και χωρίς κανείς να εξηγεί στους χρήστες από πού έλκουν την καταγωγή τους.

Η ζώσα γλώσσα υπηρετείται με τρόπο εξαιρετικό από τον ελληνικό Τύπο. Και βεβαίως από τους ελληνικούς εκδοτικούς οίκους. Και βεβαίως από τους δημοσιογράφους. Και βεβαίως από τους συγγραφείς. Και βεβαίως από τους επιμελητές κειμένων και τους διορθωτές, τους οποίους θεωρώ τους καλύτερους συμμάχους μας για να μας διορθώνουν από λάθη που μπορεί να κάνουμε και εμείς που θεωρούμε ότι γνωρίζουμε την ελληνική γλώσσα.

Υπάρχει εκεί έξω ένας ολόκληρος στρατός ανθρώπων που αγαπά την ελληνική γλώσσα, αγαπά να εξηγεί τη ρίζα γένεσης κάθε λέξης που συμπίπτει με τη ρίζα γέννησης της ελληνικής ταυτότητας και πολιτισμού, τον οποίο το πολιτικό και εκπαιδευτικό σύστημα εμμένει να αγνοεί. Δεν θα ‘πρεπε.

Αν θέλουμε να εορτάσουμε την ελληνική γλώσσα, πρέπει να μάθουμε σωστά γραφή και ανάγνωση στους Έλληνες, χωρίς αυτόματους κορέκτορες διορθωτές από την κινητή τηλεφωνία, που υποτίθεται ότι κάνουν τα πράγματα απλούστερα. Και ανάγνωση σημαίνει Τύπος και βιβλίο. 

Είναι καιρός η ηγεσία του υπουργείου Παιδείας, σε συνεργασία με την Ακαδημία Αθηνών, υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας που αγαπά τη γλώσσα, να σκεφτεί να βάλει την ανάγνωση του ελληνικού Τύπου μέσα στα σχολεία. Να αναλάβουν τώρα που μιλάμε για τη συναίνεση και είναι πολύ της μόδας η λέξη μια μεγάλη πρωτοβουλία συνεννόησης για την ελληνική γλώσσα!

Και επειδή το θέμα πολύ γρήγορα από εθνικό και γλωσσικό μπορεί να διολισθήσει σε θέμα πολιτικό, αν πρέπει να μπαίνουν μέσα στα σχολεία και να διδάσκονται η «Εστία», η «δημοκρατία», τα «Νέα», η «Καθημερινή», το «Βήμα», ο «Ριζοσπάστης», η «Αυγή» και τα λοιπά, είναι πάρα πολύ εύκολο η Πολιτεία να συνεργαστεί με τις εφημερίδες ούτως ώστε να κάνουν μία φορά τον μήνα ειδικές εκδόσεις για το σχολείο απαλλαγμένες από τις καθημερινές πολιτικές φορτίσεις, ούτως ώστε να μεταδώσουμε μέσα από κείμενα φιλοσοφικού, ανθρωπιστικού και ιδεολογικού χαρακτήρα την ελληνική γλώσσα στις νεότερες γενιές.

Καλός είναι ο εορτασμός κάθε χρόνο τέτοια εποχή, αλλά αυτή την υπέροχη γλώσσα πρέπει να τη γιορτάζουμε κάθε μέρα.

Προσωπικά δεν έχω αυταπάτες. Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας συνδέεται με τη διδασκαλία της ελληνικής ταυτότητας και κάποια άρρωστα μυαλά μέσα στα κέντρα λήψης αποφάσεων θεωρούν τέτοιου είδους πρωτοβουλίες περίπου ακροδεξιές, περίπου συντηρητικές, περίπου οπισθοδρομικές, περίπου εθνικιστικές.

Ενώ ουσιαστικά αποτελούν την παράδοση της σκυτάλης της μιας γενιάς στην άλλη, καθώς οι λέξεις που ταξιδεύουν στα χείλη μας από γενιά σε γενιά αιώνες πρέπει να ταξιδέψουν στα χείλη των παιδιών που θα γεννηθούν στους επόμενους αιώνες. 

Υστερόγραφο 1: Εκτός από το να τιμούμε κάθε μέρα την ελληνική γλώσσα με τα γραπτά μας, εδώ και μερικά χρόνια κάνουμε και κάτι άλλο: φοράμε γραβάτες με το ελληνικό αλφάβητο από τη συλλογή Thalassa Collection που, απ’ όσο γνωρίζω, έφτιαξαν με αγάπη τα παιδιά του διάσημου κάποτε εστιάτορα της Θεσσαλονίκης Κρικέλα. Δείγμα αυτών των λαιμοδετών με το ελληνικό αλφάβητο κοσμεί φωτογραφικά και το σημείωμά μας. 

Υστερόγραφο 2: Αφιερώνω το σημερινό κείμενο για τη γλώσσα στη μητέρα μου, που ενώ δεν τελείωσε το δημοτικό, επέμενε να μάθουμε με τον αδερφό μου καλή ορθογραφία και συντακτικό από το δημοτικό και στην καθηγήτριά μου στο λύκειο Νατάσα Πατούνα, Πειραιώτισσα εκ Χίου, που μας έμαθε να ταξιδεύουμε στην αναζήτηση της ετυμολογίας και της ρίζας κάθε ελληνικής λέξης. Και θήτευσε αργότερα ως εκπαιδευτικός στο Κέντρο Έρευνας της Ελληνικής Γλώσσας.

Να μην το ξεχνάμε ποτέ: πίσω από κάθε ελληνική λέξη κρύβεται μία ολόκληρη εποχή!