Του Outsider
Υπήρξε κάποτε το σύνθημα της «πρώτης φοράς αριστερά». Σήμερα, όμως, η πολιτική πραγματικότητα έχει καταγραφεί από μια διαφορετική «πρώτη φορά». Μια πρώτη φορά που δεν αφορά κοινωνικές μεταρρυθμίσεις ή οικονομικές επιλογές, αλλά ένα πρωτοφανές σκηνικό παρακολουθήσεων, θεσμικής κρίσης και πολιτικής λογοδοσίας.
Πρώτη φορά σε περίοδο ειρήνης και σε δημοκρατικό καθεστώς αποκαλύπτεται υπόθεση παρακολουθήσεων που αγγίζει τόσο μεγάλο εύρος προσώπων και προκαλεί τόσο βαθιά αμφισβήτηση για τη λειτουργία των θεσμών. Η δημόσια συζήτηση δεν περιορίστηκε σε ένα μεμονωμένο περιστατικό. Επεκτάθηκε στη λειτουργία της κρατικής μηχανής, στη σχέση εξουσίας και ελέγχου και, κυρίως, στην εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη Δημοκρατία.
Πρώτη φορά, μετά τις αποκαλύψεις, παραιτήθηκαν ο διοικητής της ΕΥΠ και ο γενικός γραμματέας του πρωθυπουργού, ανιψιός του Κυριάκου Μητσοτάκη. Οι παραιτήσεις αυτές από μόνες τους αποτέλεσαν μια έμμεση παραδοχή ότι υπήρχε σοβαρό πολιτικό πρόβλημα. Σε κάθε ευνομούμενη δημοκρατία, οι παραιτήσεις κορυφαίων κυβερνητικών στελεχών δεν αντιμετωπίζονται ως μια απλή διοικητική μεταβολή, αλλά ως γεγονός με βαρύ πολιτικό αποτύπωμα.
Πρώτη φορά ακούστηκε δημόσια ότι ο στενότερος συνεργάτης του πρωθυπουργού διαβίβαζε καθημερινά ενημερώσεις προς τον ίδιο για ζητήματα που σχετίζονταν με τις δραστηριότητες της ΕΥΠ. Αν αυτό συνιστά στοιχείο κανονικής κυβερνητικής λειτουργίας ή εγείρει σοβαρά πολιτικά ερωτήματα αποτελεί αντικείμενο δημόσιας αντιπαράθεσης. Εκείνο που δύσκολα αμφισβητείται είναι ότι δημιουργήθηκε ένα κλίμα πρωτοφανούς δυσπιστίας.
Πρώτη φορά ένας πρωθυπουργός βρέθηκε αντιμέτωπος με μια τόσο εκτεταμένη κρίση εμπιστοσύνης χωρίς να αναλάβει την πολιτική ευθύνη που θα ανέμενε κανείς. Η επιλογή της κυβέρνησης ήταν να υποστηρίξει ότι έγιναν λάθη χωρίς να στοιχειοθετείται προσωπική εμπλοκή του πρωθυπουργού. Για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, όμως, αυτή η εξήγηση δεν στάθηκε αρκετή για να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη.
Πρώτη φορά η συζήτηση για το κράτος δικαίου στην Ελλάδα απασχόλησε με τέτοια ένταση ευρωπαϊκούς θεσμούς, διεθνείς οργανισμούς και μέσα ενημέρωσης. Η εικόνα της χώρας δοκιμάστηκε και μαζί της δοκιμάστηκε και η αξιοπιστία των δημοκρατικών εγγυήσεων που θεωρούνταν αυτονόητες.
Πρώτη φορά, επίσης, δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι πρόσωπα με στενή συγγενική σχέση με τον πρωθυπουργό διαδραμάτισαν τόσο κεντρικό ρόλο στον πυρήνα της εξουσίας, γεγονός που τροφοδότησε έντονη κριτική για τη συγκέντρωση αρμοδιοτήτων και επιρροής σε έναν στενό κύκλο συνεργατών.
Κι όμως, αντί για αυτοκριτική, η δημόσια εικόνα που εκπέμφθηκε ήταν αυτή της κανονικότητας. Οι περιοδείες συνεχίστηκαν, οι κομματικές συγκεντρώσεις πραγματοποιήθηκαν και το κυβερνητικό αφήγημα παρέμεινε ότι η χώρα προχωρά μπροστά. Όμως η Δημοκρατία δεν μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες ή εκλογικές νίκες. Μετριέται από την ποιότητα των θεσμών, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Η ιστορία θα κρίνει τα γεγονότα με ψυχραιμία και πληρότητα. Η πολιτική, όμως, κρίνεται στο παρόν. Και όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η εξουσία παρακολουθεί αντί να λογοδοτεί, ότι οι θεσμοί αμφισβητούνται αντί να προστατεύονται και ότι τα ερωτήματα παραμένουν χωρίς πειστικές απαντήσεις, τότε η κρίση δεν αφορά μόνο μια κυβέρνηση. Αφορά την ίδια τη λειτουργία της Δημοκρατίας.
Ίσως, τελικά, η πιο χαρακτηριστική πολιτική παρακαταθήκη αυτής της περιόδου να μην είναι κάποια μεταρρύθμιση ή μια οικονομική επιτυχία. Ίσως να είναι ότι, μετά την «πρώτη φορά αριστερά», η Ελλάδα γνώρισε μια άλλη, πολύ πιο σκοτεινή «πρώτη φορά», την πρώτη φορά που το ζήτημα των παρακολουθήσεων βρέθηκε στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής, αφήνοντας ένα βαθύ αποτύπωμα στη σχέση κράτους και πολίτη.
