Του Μάνου Λαμπράκη
Από προχθές έχουν γεμίσει τα κοινωνικά δίκτυα με επιθέσεις εναντίον του Αντώνη Σαμαρά από λογαριασμούς που αυτοπαρουσιάζονται ως «μέλη της Νέας Δημοκρατίας» και επαναλαμβάνουν, σχεδόν μηχανικά, την ίδια κατηγορία που ακούγεται εδώ και δεκαετίες: την περίφημη «προδοσία».
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν βρίσκεται στην κατηγορία. Βρίσκεται στην εμμονή της.
Όταν μια πολιτική αφήγηση επιστρέφει αδιάκοπα επί τριάντα και πλέον χρόνια, παρά τις διαψεύσεις της ιστορίας, τότε παύει να λειτουργεί ως ερμηνεία των γεγονότων και μετατρέπεται σε σύμπτωμα.
Δεν περιγράφει πλέον αυτόν που στοχοποιεί.
Αποκαλύπτει εκείνον που τη χρησιμοποιεί.
Και εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη παρανόηση.
Δεν τους ενοχλεί πραγματικά τι έκανε ο Σαμαράς το 1993.
Τους ενοχλεί τι έκανε η βάση της Νέας Δημοκρατίας το 2009.
Η μεγάλη ήττα του αντισαμαρισμού δεν συνέβη στη Βουλή.
Δεν συνέβη σε κάποια τηλεοπτική αντιπαράθεση.
Δεν συνέβη σε κάποιο συνέδριο.
Συνέβη την ημέρα που σχεδόν 800.000 μέλη και φίλοι της παράταξης προσήλθαν στις κάλπες και τον εξέλεξαν πρόεδρό της.
Εκείνη την ημέρα κατέρρευσε ολόκληρο το θεωρητικό οικοδόμημα της «προδοσίας».
Η βάση της Νέας Δημοκρατίας έκανε κάτι εξαιρετικά σπάνιο στην πολιτική ιστορία: ανακάλεσε την ετυμηγορία των μηχανισμών.
Η συμβολική εξουσία, όπως γνωρίζουμε, είναι η ικανότητα ορισμένων ελίτ να επιβάλλουν όχι μόνο τις αποφάσεις τους αλλά και τις κατηγορίες με τις οποίες ερμηνεύεται η πραγματικότητα.
Να αποφασίζουν ποιος θεωρείται νόμιμος, ποιος θεωρείται περιθωριακός, ποιος δικαιώνεται και ποιος στιγματίζεται.
Η περίπτωση Σαμαρά υπήρξε μια από τις ελάχιστες περιπτώσεις της Μεταπολίτευσης όπου αυτή η συμβολική εξουσία υπέστη ήττα.
Το ιστορικό σώμα της παράταξης αρνήθηκε να δεχθεί την ταξινόμηση που του επιβλήθηκε. Αρνήθηκε να δει ως «αποστάτη» εκείνον που οι μηχανισμοί είχαν ήδη τοποθετήσει σε αυτή τη θέση.
Γι’ αυτό και η επιμονή στην κατηγορία αποκτά σήμερα σχεδόν παράδοξο αν όχι γελοίο χαρακτήρα.
Μετά την εκλογή του από 800.000 ανθρώπους, όποιος συνεχίζει να μιλά για «προδοσία» δεν επιτίθεται πρωτίστως στον Σαμαρά. Επιτίθεται στην ίδια τη βάση της Νέας Δημοκρατίας.
Υπονοεί ότι εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι δεν κατάλαβαν τι ψήφισαν.
Ότι δεν διέθεταν ιστορική μνήμη. Ότι δεν είχαν πολιτική κρίση.
Ότι εξαπατήθηκαν.
Με άλλα λόγια, για να σωθεί η αφήγηση, πρέπει να απαξιωθεί το ίδιο το υποκείμενο που τη διέψευσε.
Αυτό είναι που καθιστά την υπόθεση βαθιά πολιτική και όχι προσωπική αφού εδώ συγκρούονται δύο διαφορετικές αναγνώσεις της ιστορίας. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η μνήμη των μηχανισμών.
Από την άλλη η μνήμη της βάσης.
Από τη μία η επίσημη ερμηνεία. Από την άλλη η ιστορική εμπειρία ενός συλλογικού σώματος που αρνείται να θυμηθεί όπως του υποδεικνύουν. Και όταν αυτές οι δύο μνήμες συγκρούονται, η πολιτική παύει να είναι διαχείριση και γίνεται πεδίο νομιμοποίησης.
Γι’ αυτό ο Σαμαράς εξακολουθεί να προκαλεί τέτοια νευρικότητα. Όχι επειδή αποτελεί απλώς έναν πρώην πρωθυπουργό.
Αλλά επειδή ενσαρκώνει μια ενοχλητική δυνατότητα: ότι η πολιτική νομιμοποίηση δεν παράγεται αποκλειστικά από τα κέντρα ισχύος, τα μέσα ενημέρωσης, τις οικογενειακές δυναστείες ή τους κομματικούς μηχανισμούς.
Ότι μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να επιστρέψει από τα κάτω και να ανατρέψει την επίσημη αφήγηση.
Η ουσία της πολιτικής βρίσκεται τελικά στην απόφαση.
Στη στιγμή κατά την οποία ένα συλλογικό σώμα αποφασίζει ποιος το εκφράζει και ποιος όχι. Η εκλογή του Σαμαρά το 2009 υπήρξε ακριβώς μια τέτοια στιγμή.
Μια στιγμή απόφασης απέναντι σε ένα ολόκληρο σύστημα ερμηνειών.
Και γι’ αυτό εξακολουθεί να στοιχειώνει όσους είχαν επενδύσει στην αντίθετη εκδοχή της ιστορίας.
Η Μεταπολίτευση συγχώρησε πολλούς που απέτυχαν, αρκεί να απέτυχαν εντός των ορίων του συστήματος.
Συγχώρησε πολλούς που διέψευσαν προσδοκίες, αρκεί να παρέμειναν πειθαρχημένοι στους μηχανισμούς.
Εκείνο που δυσκολεύεται να συγχωρήσει είναι τον απείθαρχο δικαιωμένο.
Τον πολιτικό που δεν επέστρεψε μέσω συμφωνιών κορυφής αλλά μέσω λαϊκής νομιμοποίησης. Τον πολιτικό που δεν αποκαταστάθηκε από τους μηχανισμούς αλλά παρά τη θέλησή τους.
Γι’ αυτό η λέξη «προδοσία» δεν επιστρέφει σήμερα επειδή περιγράφει τον Αντώνη Σαμαρά. Επιστρέφει επειδή προδίδει τον φόβο όσων εξακολουθούν να τη χρησιμοποιούν.
Όμως η ιστορία έχει ήδη εκδώσει τη δική της ετυμηγορία.
Και αυτό που δεν μπορούν να συγχωρήσουν δεν είναι το 1993.
Είναι το 2009.
