Μήπως πρέπει να ξαναγραφτούν οι κανόνες του παιχνιδιού;

Του Ανδρέα Καψαμπέλη

Κάθε φορά που η χώρα περνά περίοδο θεσμικής κόπωσης, πολιτικής δυσπιστίας και γενικευμένης απογοήτευσης, επανέρχεται σχεδόν νομοτελειακά η συζήτηση περί συνταγματικής αναθεώρησης. Μήπως, όμως, ήρθε η ώρα για μια μεγαλύτερη αλλαγή; Μήπως χρειάζεται μια Συντακτική Εθνοσυνέλευση; Μήπως πρέπει να ξαναγραφτούν οι κανόνες του παιχνιδιού;

Η συζήτηση έχει πάντα μια γοητεία. Δίνει την αίσθηση μιας νέας αρχής. Μιας επανεκκίνησης. Σαν να μπορούμε να αφήσουμε πίσω όλα όσα μας ταλαιπώρησαν κάνοντας ορισμένα θεσμικά μερεμέτια. Ρίχνοντας, πάντως, μια ιστορική ματιά, θα διαπιστώσει κανείς ότι η Ελλάδα δεν πάσχει από έλλειψη Συντάγματος. Πάσχει από περίσσευμα ερμηνειών του. Από παράθυρα που βαφτίζονται εξαιρέσεις. Από εξαιρέσεις που μετατρέπονται σε κανόνα. Από διευκολύνσεις που παρουσιάζονται ως μεταρρυθμίσεις και από πολιτικές δικαιολογίες που επιστρατεύονται κάθε φορά που η πραγματικότητα χαλάει το αφήγημα.

Δεν είναι ότι λείπουν οι κανόνες. Είναι ότι περισσεύουν οι τρόποι παράκαμψής τους. Εδώ και δεκαετίες αναθεωρήσεις κάναμε. Νόμους ψηφίσαμε. Ανεξάρτητες Αρχές δημιουργήσαμε. Κώδικες θεσπίσαμε. Διακηρύξεις ακούσαμε αμέτρητες. Κι όμως, κάθε τόσο η επικαιρότητα επιστρέφει στα ίδια: σκάνδαλα, πελατειακές σχέσεις, κρατικοί μηχανισμοί που λειτουργούν επιλεκτικά, υπηρεσίες που αδυνατούν να υπηρετήσουν τον πολίτη και πολιτικά πρόσωπα που εμφανίζονται μονίμως έκπληκτα από φαινόμενα που επαναλαμβάνονται αενάως.

Μήπως, λοιπόν, το πρόβλημα δεν βρίσκεται πλέον στις λεπτομέρειες; Μήπως δεν μιλάμε για φθορές που χρειάζονται απλώς μια επισκευή, αλλά για ένα οικοδόμημα που έχει γεμίσει ρωγμές; Μήπως, έπειτα από μισό αιώνα Μεταπολίτευσης, ήρθε η ώρα να τεθεί χωρίς φοβικά σύνδρομα το ερώτημα μιας συνολικής επαναθεμελίωσης;

Γιατί, αν κοιτάξει κανείς γύρω του, δύσκολα θα βρει θεσμό που να μη βρίσκεται αντιμέτωπος με κρίση εμπιστοσύνης. Η Βουλή αμφισβητείται. Η Δικαιοσύνη αμφισβητείται. Τα κόμματα αμφισβητούνται. Τα μέσα ενημέρωσης αμφισβητούνται. Οι ανεξάρτητες Αρχές αμφισβητούνται. Η Δημόσια Διοίκηση αμφισβητείται.

Και το χειρότερο είναι ότι πλέον δεν πρόκειται μόνο για την αντιπολίτευση που καταγγέλλει την κυβέρνηση ή για την κυβέρνηση που κατηγορεί την αντιπολίτευση. Η δυσπιστία έχει περάσει στην κοινωνία. Οι πολίτες δυσκολεύονται να πιστέψουν τους πάντες και τα πάντα.

Γι’ αυτό η συζήτηση για ακόμα μία συνταγματική αναθεώρηση μοιάζει ανεπαρκής. Σαν να προσπαθεί κανείς να βάψει τους τοίχους όταν τα θεμέλια τρίζουν. Η Συντακτική Εθνοσυνέλευση από μόνη της δεν αποτελεί πανάκεια, ούτε θα εξαφάνιζε ως διά μαγείας τη διαφθορά, την αναξιοκρατία ή τον πελατειασμό. Όμως, για πρώτη φορά αρχίζει να ωριμάζει η αίσθηση ότι το πρόβλημα δεν είναι ένα άρθρο, μια διάταξη ή μια θεσμική λεπτομέρεια…

Το πρόβλημα είναι η συνολική λειτουργία του πολιτικού συστήματος. Και όταν η συζήτηση φτάνει στα θεμέλια, η ανακαίνιση δεν αρκεί πλέον και τότε τίθεται η αναγκαιότητα της επαναθεμελίωσης.