05/12/2009 12:17
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΣΧΟΛΙΟΥ

Umberto Εco: «Διανοούμενος» ή «χρήσιμος ηλίθιος»;



Πρόσφατα ξεκίνησε στην Ιταλία μια συζήτηση με μειωτικούς όρους, όπως «κουλτουριάρης» (culturame) και «σκουπίδι της διανόησης», ο οποίοι χρησιμοποιούνται πάλι ύστερα από δεκαετίες. Πολιτικοί σε πολλές κυβερνήσεις επιστρατεύουν αυτούς τους όρους για να μειώσουν τους διανοουμένους της αντιπολίτευσης.

Οπως θυμάμαι, ο όρος «κουλτουριάρης» εισήχθη από τον Μάριο Σέλμπα, τον ιταλό υπουργό Εσωτερικών στα τέλη της δεκαετίας του ΄40, άνδρα πιστό μόνο στη λογική του ροπάλου.

Ο Σπύρος Αγκνιου, ο αντιπρόεδρος του Ρίτσαρντ Νίξον, αναφερόταν σε «ξεπεσμένους υπερόπτες», φέρνοντας στο μυαλό τις παλιές, εβδομαδιαίες εφημερίδες επί φασισμού, οι οποίες γελοιοποιούσαν τους συγγραφείς ή τους διανοουμένους που δεν έλεγαν καλά το ρο, αναφερόμενες σε «γομαντικούς ποιητές». «Αβγοκέφαλοι» (eggheads) ήταν μια ανάλογη έκφραση που χρησιμοποιούνταν στα αγγλικά. Και κατά τη διάρκεια των πολιτικών αγώνων της μεταπολεμικής περιόδου, οι δεξιοί διαμορφωτές σκέψης αναβίωσαν την έκφραση «χρήσιμοι ηλίθιοι» , με την οποία ο Βλαντίμιρ Λένιν περιέγραψε τους διανοουμένους που απλώς συμπαθούσαν την Αριστερά. Ολοι αυτοί οι όροι ενισχύουν την ιδέα πως η περιφρόνηση για τους διανοουμένους είναι ένα χαρακτηριστικό της Δεξιάς. Λογικό επακόλουθο μοιάζει το να μην υπάρχουν δεξιοί διανοούμενοι, αφού όλοι οι διανοούμενοι είναι με την αντιπολίτευση.

Από τη φύση του ένας διανοούμενος είναι πάντα αντίθετος σε κάτι. Αλλά ακόμη και οι δεξιοί μπορούν να είναι αντίθετοι σε πολλά πράγματα. Εχουν υπάρξει σπουδαίοι συντηρητικοί διανοούμενοι, ορισμένοι ακόμη και αντιδραστικοί. «Αντιδραστικός» δεν είναι μια κακή λέξη. Πολλοί πνευματικοί άνθρωποι και καλλιτέχνες έχουν ονειρευτεί την επιστροφή σε μια παράδοση ή σε κάποιο «παλαιό καθεστώς».

Αντιδραστικός δεν είναι απαραιτήτως κάποιος που θέλει να πεινάσουν οι εργαζόμενοι ούτε είναι αυτομάτως φασίστας. Με αυτή τη λογική ο Δάντης ως διανοούμενος ήταν μέγας αντιδραστικός. Και στην εποχή μας πολλοί συγγραφείς δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να επικρίνουν τους νεωτερισμούς, την τεχνολογία και την επαναστατική ουτοπία.

Πρόσφατα η ιταλική Δεξιά ανέδειξε ως πνευματικούς της «ήρωες» ανθρώπους που ήταν αριστεροί εξ ορισμού, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση (ίσως όχι άδικα) του ιταλού διανοουμένου και σκηνοθέτη Πιερ Πάολο Παζολίνι, δεδομένου ότι υπερασπίστηκε την επιστροφή ανθρώπων και φύσης στο προβιομηχανικό στάδιο.

Ελάχιστοι έξω από την Ιταλία (ή μέσα σε αυτήν) θα το θυμούνται αυτό, αλλά τη δεκαετία του ΄60 έγινε πολλή συζήτηση για την αναγέννηση μιας δεξιάς κουλτούρας. Κυκλοφόρησε ακόμη κι ένα περιοδικό, υπό τον τίτλο «La Destra» («Η Δεξιά»). Εκδότες όπως ο Μποργκέζε από μικροϋπερασπιστές του Αδόλφου Χίτλερ έφτασαν να εκδίδουν κείμενα του Σπύρου Αγκνιου (που κάποτε αποκλήθηκε «ο αντιδραστικότερος αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο άνδρας που λέει δυνατά ό,τι ο Ρίτσαρντ Νίξον λέει μέσα απ΄ τα δόντια του»).

Οι εκδόσεις Ρουσκόνι που είχαν εκδώσει πολλούς εκπροσώπους της «δεξιάς διανόησης», από τον ιάπωνα συγγραφέα Γιούκιο Μισίμα ως τον Ρουμάνο Βιντίλα Χορία, από τον ιταλό συγγραφέα Τζιουζέπε Πρετζολίνι ως τον συγγραφέα και πολιτικό Πανφίλο Τζεντίλε, ανακαλύπτουν και πάλι μια αληθινή, «μεγάλη» αντιδραστική φιλοσοφία, όπως αυτή του Ζοζέφ ντε Μεστρ, του γάλλου διπλωμάτη της μετεπαναστατικής εποχής, ο οποίος θεωρείται πρόδρομος του φασισμού.

Για να βρούμε μεγάλους συγγραφείς που ήταν ή είναι δεξιοί, συντηρητικοί ή αντιδραστικοί, χρειάζεται μόνο να κοιτάξουμε γύρω μας. Μπορούμε να βρούμε φασίστες ή αντισημίτες συγγραφείς, όπως ο Λουί-Φερντινάν Σελίν ή ο Εζρα Πάουντ, και εχθρούς της σύγχρονης εποχής, όπως ο αυστριακός ιστορικός της τέχνης Χανς Σεντλμαΐρ, ο γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ ή ο γάλλος διανοούμενος Ρενέ Γκενόν. Αν ψάξουμε τους καταλόγους των «δημοκρατικών» εκδοτών, μπορούμε να βρούμε προσπάθειες αριστερών να χαρακτηρίσουν «δικούς τους» δεξιούς συγγραφείς, όπως τον Ερνστ Γιούνγκερ ή τον Οσβαλντ Σπένγκλερ. Αραγε αυτοί οι δεξιοί συγγραφείς δεν είναι επίσης «κουλτουριάρηδες»;

Η αλήθεια είναι ότι αντιλαμβανόμαστε τη Δεξιά σαν να είναι κάτι ομοιογενές. Αλλά ακόμη και σε αυτούς τους κύκλους βρίσκουμε διανοουμένους που αναγνωρίζουν «τον εαυτό τους». Ακριβώς γιατί είναι διανοούμενοι, δεν κολλάνε εύκολα στους αντιπάλους τους την ταμπέλα του «σκουπιδιού της διανόησης» ή των «ξεπεσμένων υπεροπτών».

Αλλοι, πλάσματα του συστήματος των ρουσφετολογικών διορισμών, λακέδες των πολιτικών, που ενδιαφέρονται μόνο για την εξουσία (ή τα χρήματα), δεν έχουν ποτέ διαβάσει αρκετά για να γνωρίζουν ότι υπάρχουν δεξιοί διανοούμενοι. Βλέπουν μόνον τους αριστερούς της αντιπολίτευσης. Στα μυαλά τους ο διανοούμενος είναι συνώνυμο του αντίθετου. Οπως ο ναζιστής διοικητής της Λουφτβάφε Χέρμαν Γκέρινγκ, μόλις ακούν για κουλτούρα βγάζουν έξω τα ρεβόλβερ τους.

Αν και η απόδοση της φράσης στον Γκέρινγκ αμφισβητείται, η φράση ακούγεται στο φιλοναζιστικό έργο «Σλαγκέτερ» του Χανς Γιοστ: «Οταν ακούω για κουλτούρα, βγάζω το μπράουνινγκ μου». Αλλά αυτοί που σήμερα είναι έτοιμοι να πυροβολήσουν τους διανοούμενους δεν γνωρίζουν τίποτε για την προέλευση της φράσης. Δεν διαβάζουν. Απλώς δεν διαβάζουν.

© 2009 Umberto Εco/ L΄ Εspresso (Distributed by Τhe Νew Υork Τimes Syndicate)

http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=6&artId=303267&dt=05/12/2009

Φωτογραφία: Υπάρχουν μεγάλοι φασίστες ή αντισημίτες συγγραφείς, όπως ο Λουί-Φερντινάν Σελίν (επάνω αριστερά) και ο Εζρα Πάουντ (επάνω δεξιά). Ο γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ (κάτω αριστερά) ήταν εχθρικός με τη σύγχρονη εποχή, ενώ ο Πιερ Πάολο Παζολίνι υπερασπίστηκε την επιστροφή ανθρώπων και φύσης στο προβιομηχανικό στάδιο

ΣΧΟΛΙΑ

  1. Καθρέφτης avatar
    Καθρέφτης 05/12/2009 15:00:32

    " Δεν διατηρώ την παραμικρή αμφιβολία μέσα μου ότι ο διανοούμενος ανήκει στην πλευρά των αδυνάτων και των αναντιπροσώπευτων.'Ως άλλος Ρομπέν των Δασών', θα πουν μερικοί. Ο ρόλος , όμως, αυτός δεν είναι τόσο απλός, ώστε να μπορεί κανείς να ξεμπερδεύει μαζί του εξομοιώνοντας τον με τον ρομαντικό ιδεαλισμό. Σε τελική ανάλυση, ο διανοούμενος[...]δεν είναι ούτε ειρηνοποιός, ούτε θεμελιωτής της συναίνεσης. Είναι ο άνθρωπος που διακυβεύει όλη του την ύπαρξη για χάρη του κριτικού πνεύματος, ένας άνθρωπος που επιδεικνύει μια έντονη απροθυμία να δεχτεί τις φόρμουλες, τις τυποποιημένες ιδέες ή τις καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις για τα όσα λένε και κάνουν οι άνθρωποι της εξουσίας και της συμβατικότητας. Κι η απροθυμία αυτή διόλου δεν είναι παθητική: ο διανοούμενος διακατέχεται από έντονη, ενεργητική προθυμία να δεσμευτεί για τα παραπάνω σε δημόσιο επίπεδο".Ε W.S.

  2. parsifal avatar
    parsifal 05/12/2009 18:45:34

    Διαβάστε τους "διαλόγους του St Petersbourg" toy Joseph de Maistre, να δείτε τι σημαίνει διανοούμενος (δεξιός εστω) και πόσο λοιδωρείται ο ορος στις μέρες μας οταν αναφέρονται ως διανοούμενοι ο Βέλτσος η ο ...Δανίκας !

    • Μάρκο Τ avatar
      Μάρκο Τ @ parsifal 05/12/2009 21:51:21

      Δεν συμφωνώ σε πολλά με τον de Maistre, αλλά ήταν σπουδαίος διανοούμενος, έκανε μία θεμελιώδη κριτική της Γαλλικής Επανάστασης - έμμεσα όμως και του Παλαιού Καθεστώτος - και τώρα πλέον στη Γαλλία έχει απενοχοποιηθεί η μελέτη των έργων του. Τα βρίσκεις ακόμα και στη Fnac, σε πολύ γνωστές, mainstream εκδόσεις, όπως Robert Laffont:

  3. ασήμαντος avatar
    ασήμαντος 05/12/2009 19:30:07

    Ηι ιδεολογική τρομοκρατία στην Ελλάδα της μετάπολίτευσης -που και τώρα που ψυχορραγεί δε λέει να μας αφήσει ήσυχους- έχει επιβάλει ως καθεστώς να θεωρείται αριστερός ο κάθε σημαντικός διανοούμενος. Κι αυτό είναι σχιζοφρενικό και τόσο μακρυά από την αλήθεια! Ας κοιτάξει κανείς πόσοι από τους σπουδαίους διανοούμενους του 20ου αιώνα ήταν αριστεροί, από αυτούς δηλαδή που άφησαν τη σφραγίδα τους, που το έργο τους μένει: Ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Θεοτοκάς, ο Εμπειρίκος, ο Τσάτσος, ο Εγγονόπουλος, ο Λορεντζάτος, ο Τσαρούχης, ο Κόντογλου, ο Χατζηδάκις, ο Πετζίκης, ο Καβάφης και πιο πίσω ο Παπαδιαμάντης και τόσοι άλλοι; Αντιθέτως, έλαμψαν όσο ζούσαν ως διάττοντες αστέρες κάποιοι αριστεροί "διανοούμενοι" που από τότε που πέθαναν δεν τους θυμούνται ούτε οι απόγονοί τους.

    • Greco avatar
      Greco @ ασήμαντος 05/12/2009 21:09:58

      5* ετσι ειναι..

      διανοουμενος ειναι καποιος που βλεπει πιο μπροστα απτην εποχη του και με το εργο του προσπαθει να διαπαιδαγωγησει κ να κινητοποιησει την κοινωνια

      δεν επιδεχεται ομως πολιτικη ταμπελα(ποσο μαλλον κομματικη)...
      οι διανοουμενοι δεν ειναι προνομιο ουτε μονο της αριστερας,ουτε μονο της δεξιας,ουτε μονο του κεντρου.

    • Μάρκο Τ avatar
      Μάρκο Τ @ ασήμαντος 05/12/2009 21:53:26

      Αξίζει να διαβάσουμε όλοι τα Collectanea του παραγνωρισμένου Ζήσιμου Λορεντζάτου (εκδ. Αρμός). Εξαιρετικό.
      Η ψευτο-αριστερίστικη διανόηση της πλάκας και του lifestyle (δεν μιλάω για τη σοβαρή και έντιμη αριστερή διανόηση, το ξεκαθαρίζω), γίνεται σκόνη.

      • sinn avatar
        sinn @ Μάρκο Τ 06/12/2009 11:52:49

        *Δόμος

    • Μάρκο Τ avatar
      Μάρκο Τ @ ασήμαντος 05/12/2009 22:01:46

      Δεν πιστεύω να μην θεωρείς κορυφαία εκπρόσωπο της σύγχρονης αριστερής διανόησης τη Σώτη Τριανταφύλλου! Που πρότεινε να γίνει κατεδάφιση εκκλησιών στην Αθήνα για να υπάρξουν ελεύθεροι χώροι!

      • B.K.Σ. avatar
        B.K.Σ. @ Μάρκο Τ 05/12/2009 22:06:59

        Μάρκο αυτό το είδος όμως κυριαρχεί...
        Οι πνευματικοί άνθρωποι, όπως ανέφερε και ο Γιώργος, συνεχίζουν να υπάρχουν, αλλά έχουν σωπάσει... (κάθε φορά που διαβάζω για την αριστερή στρατευμένη διανόηση θυμάμαι την Ξύλινη Γλώσσα του Καληόρη, κακώς την αναφέρω βέβαια, είναι εξαντλημένο και φυσικά τέτοια βιβλία δεν συμφέρει να επανεκδίδονται...)

      • ψυχραιμια avatar
        ψυχραιμια @ Μάρκο Τ 05/12/2009 22:48:49

        Aπο τη στιγμη ομως που εφαγε αυγο -ή γιαουρτι ηταν- απο τις δυμοκρατικες δυναμεις των Εξαρχειων ας τη δουμε με μεγαλυτερη συμπαθεια.

        • Μάρκο Τ avatar
          Μάρκο Τ @ ψυχραιμια 05/12/2009 22:57:47

          Δηλαδή, να την δω ως αναξιοπαθούσα;
          Λυπούμαι, είμαι πολιτικώς μη ορθός και δεν θα την δω έτσι.
          Κρίμα μόνο, της χάλασαν την εκδήλωση και περιλάμβανε νομίζω και παρασκευή του αγαπημένους της κοκτέιλ από την ίδια (έτσι είχε αναγγελθεί σε μεγάλα ραδιόφωνα, δεν ξέρω αν ήταν η ίδια εκδήλωση γιατί πρόκειται για κυρία που πηγαίνει παντού, μαϊντανό).
          Δεν ήξερα ότι το γιαούρτι συνδυάζεται με μαϊντανό.

  4. Giorgos_T avatar
    Giorgos_T 05/12/2009 22:39:02

    @ Β.Κ.Σ.

    Οι "γνωστοτεροι διανοουμενοι" ειναι αλλο απο τους "ποιοτικοτερους διανοουμενους"

    Για πολλους , ο Χαιντεγκερ ή ο Νιτσε εχουν γραψει ασυναρτησιες, οπως επισης αντισοιχα ο Αραγκον ή ο Λενιν.

    Πολλοι απο τους καλυτερους διανοουμενους ειναι αγνωστοι ή αποθαρρυνθηκαν να συνεχισουν επειδη απεκτησαν φωνη διαφοροι που ταιριαζαν στο πνευμα μιας εποχης.

    Οι γνωστες μορφες ειναι συχνα παραγωγα της εποχης τους και των δειδαιμονιων της.

    Στην Ελλάδα είμαστε ακόμα στο 1930 απο φιλοσοφία,με εξαίρεση κανα δυοΓαλλους.

    Στις Η.Π.Α. και το ΗΒ υπάρχει μια ολόκληρη σχολή φιλοσοφίας, η αναλυτική. Υπήρχε ο νεο-θετικισμός, η νευροφιλοσοφία, δεκαεδες οπτικες, που προσπαθούν να πάνε πέρα από την αυτοπεριγραφή που κανει ο Χαιντεγκερ ή ο Σαρτρ για τα βιώματα του.

    Και που -πλέον,μετά καποιες υπερβολες στη μαθηματικοποίηση που έκαναν, δινουν και σημασια στον βιωματικο παραγοντα, διοτι ενας αντικειμενικος παρατηρητης μας ειμαστε και εμεις.

    Ακομα και εκεινη την εποχη, υπηρχε κοσμος που δεν ηταν ο χαιντεγκερ.

    Ο χαιντεγκερ ειναι γνωστος -οπως και αλλοι- διοτι το κοινο ειναι συνηθως αρκουντως δυσπεπτοι. Απλα, οι αλλοι, πχ ο Βιτγκενσταιν ή Ο Ρορτυ ή ο Ρασσελ ή ο Ποπερ, στις πληρεις εργασιες τους χρησιμοποιουν μαθηματικα και λογικη και το κοινο ειναι ανεξοικειωτο με τα μαθηματικα ή τη λογικη, που, οπως αποδειχτηκε, συνυπαρχουν μια χαρα με την λεκτικη γλωσσα.

    Ειναι ευκολο ναδιαβασεις το κεφαλαιο πχ ενω κατι σαν αυτο:

    (a Ε b) ^ (a ν c) => a # c

    μπρρρρρ....

    Υ.Γ.: Επειδή μου άρεσε το blog σου , έχει κάπου ενα mail επικοινωνίας;

    • B.K.Σ. avatar
      B.K.Σ. @ Giorgos_T 05/12/2009 23:15:20

      Γιώργο έπιασες "ευαίσθητη" χορδή. Ευχαριστώ κι από εδώ για τις ηλ. διευθύνσεις.

      • Giorgos_T avatar
        Giorgos_T @ B.K.Σ. 05/12/2009 23:24:44

        ;)

        μολις μπορεσω θα στα στειλω :)

        • Factorx avatar
          Factorx @ Giorgos_T 05/12/2009 23:44:03

          Δεν θα μπορέσεις. λινκς να στέλνεται με τα email σας. αρκετα τραβαω με τους ιους

    • Giorgos_T avatar
      Giorgos_T @ Giorgos_T 06/12/2009 00:01:35

      @ Factorx , @ Β.Κ.Σ.

      Στο mail φυσικά εννοούσα !

      για αυτο άφησα το δικό μου.

      Σε καταλαβαίνω απόλυτα

      Υ.Γ. τα mail που σου έβαλα στα άρθρα είναι από site πολύ υψηλής ασφαλείας.Αλλά, σέβομαι απόλυτα αυτό που λέςκαι δεν θα ξαναστείλω link

  5. kanis avatar
    kanis 06/12/2009 13:23:45

    Οι αναρτηθέντες στη φωτογραφία δεν είναι ούτε δεξιοί ούτε αριστεροί.
    Είναι ριζοσπάστες και δημιουργοί υψηλού ύφους. ΠΟΛΙΤΙΚΆ ΕΞΗΠΑΤΗΘΗΣΑΝ.
    Αλλά με τέτοιο εργο, τι σημασία έχει τώρα πιά!

    • Y. avatar
      Y. @ kanis 06/12/2009 13:29:40

      Διαβάζοντας το σχόλιό σου κατευθείαν από το λινκ, για μια στιγμή νόμισα ότι μιλάς για τη φωτό στην ανάρτηση για τους κατασκόπους του μέλλοντος! Τελικά επιβεβαίωσα πως όχι.

      • kanis avatar
        kanis @ Y. 06/12/2009 14:32:30

        χαχαχαχχαχαχχαχα!!!!

  6. kanis avatar
    kanis 07/12/2009 00:15:16

    Εντυπωσιάζει η απουσία του T.S.ELIOT,
    από το κείμενο του θεωρητικού της παραπληροφόρησης.

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΧΟΛΙΟΥ

Τα δεδομένα σας είναι ασφαλή! H διεύθυνση email δε θα δημοσιευθεί. Τα στοιχεία θα χρησιμοποιηθούν αποκλειστικά για τη δυνατότητα σχολιασμού στο antinews.gr .

Tα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.